- Η Ελλάδα ανοίγει τον δρόμο στην πολιτιστική συνταγογράφηση: οι ψυχίατροι θα μπορούν, μαζί με το φάρμακο, να προτείνουν μέσω ΗΔΙΚΑ τη συμμετοχή σε δράσεις τέχνης ως μέρος της θεραπείας.
- Πρόκειται για μια εξέλιξη που στηρίζεται στα αποτελέσματα μιας τετράχρονης έρευνας που έτρεξε διεθνής ομάδα υπό τον καθηγητή Νίκο Στεφανή, στο ΕΚΠΑ και το ΕΠΙΨΥ, σε συνεργασία με το υπουργείο Πολιτισμού και 21 φορείς πολιτισμού σε όλη την Ελλάδα.
- Στόχος ήταν να παραχθούν τα επιστημονικά δεδομένα που θα υποστηρίξουν τη συνταγογράφηση της τέχνης ως θεραπείας σε ψυχιατρικούς ασθενείς — από σοβαρές διαταραχές όπως η σχιζοφρένεια, έως ηπιότερες όπως η κλινική κατάθλιψη και οι αγχώδεις διαταραχές.
Η Ελλάδα ανοίγει τον δρόμο στην πολιτιστική συνταγογράφηση: οι ψυχίατροι θα μπορούν, μαζί με το φάρμακο, να προτείνουν μέσω ΗΔΙΚΑ τη συμμετοχή σε δράσεις τέχνης ως μέρος της θεραπείας.
Πρόκειται για μια εξέλιξη που στηρίζεται στα αποτελέσματα μιας τετράχρονης έρευνας που έτρεξε διεθνής ομάδα υπό τον καθηγητή Νίκο Στεφανή, στο ΕΚΠΑ και το ΕΠΙΨΥ, σε συνεργασία με το υπουργείο Πολιτισμού και 21 φορείς πολιτισμού σε όλη την Ελλάδα. Στόχος ήταν να παραχθούν τα επιστημονικά δεδομένα που θα υποστηρίξουν τη συνταγογράφηση της τέχνης ως θεραπείας σε ψυχιατρικούς ασθενείς — από σοβαρές διαταραχές όπως η σχιζοφρένεια, έως ηπιότερες όπως η κλινική κατάθλιψη και οι αγχώδεις διαταραχές.
Πρακτικά, σύντομα ένας ψυχίατρος θα μπορεί να συνταγογραφήσει σε έναν ασθενή του τη συμμετοχή σε ένα εργαστήριο τέχνης — μουσικής, χορού, θεάτρου ή φωτογραφίας — ως συμπληρωματική θεραπεία στη φαρμακολογική αγωγή και την ψυχοθεραπεία, με κάλυψη από το ταμείο του.
Εντυπωσιακά αποτελέσματα σε τρίμηνα εργαστήρια τέχνης
Η έρευνα βασίστηκε σε τριμηνιαία εργαστήρια τέχνης στα οποία συμμετείχαν καλλιτέχνες, ψυχίατροι και ασθενείς — «ωφελούμενοι», όπως προτιμά ο όρος του καθηγητή Στεφανή. Συγκρίθηκαν δύο ομάδες: μία που συμμετείχε στα εργαστήρια και μία που συνέχισε απλώς την υπάρχουσα θεραπεία της.
Τα αποτελέσματα ήταν εντυπωσιακά και ταχύτατα. Σε βάθος τριμήνου, το άγχος των ασθενών με αγχώδη διαταραχή μειώθηκε δραστικά, ενώ η αίσθηση ευημερίας («wellbeing») ακολούθησε ακριβώς αντίθετη πορεία από την αίσθηση της μοναξιάς, ανεβαίνοντας σταθερά όσο αυτή υποχωρούσε.
Όλοι οι συμμετέχοντες είχαν επίσημη ψυχιατρική διάγνωση και παρακολούθησαν προγράμματα διάρκειας δύο έως τριών ωρών, μία φορά την εβδομάδα, για τρεις μήνες. Πρόκειται για την πρώτη φορά που η σχέση ψυχικής υγείας και πολιτισμού διερευνάται σε τόσο μεγάλη και επίσημη κλίμακα, μέσα από το Εθνικό Πρόγραμμα Πολιτιστικής Συνταγογράφησης, τμήμα του Εθνικού Σχεδίου Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας Ελλάδα 2.0.
Πώς ξεκίνησε η ιδέα
Σύμφωνα με τον καθηγητή Στεφανή, η ιδέα γεννήθηκε πριν από τέσσερα περίπου χρόνια, σε συζήτηση με τον τότε υφυπουργό Πολιτισμού κ. Γιατρομανωλάκη, ο οποίος είχε εξασφαλίσει πρόσβαση στο Ταμείο Ανάκαμψης. Το πρόγραμμα, όπως τονίζει, δεν θα είχε προχωρήσει χωρίς την υποστήριξη της υπουργού Πολιτισμού Λίνας Μενδώνη και του υπουργού Υγείας Άδωνι Γεωργιάδη, που διασφάλισαν και τη θεσμική κατοχύρωσή του.
Για τη διαμόρφωση του προγράμματος συνεργάστηκε μια πολυσυλλεκτική ομάδα ερευνητών από την πανεπιστημιακή κλινική και το ΕΠΙΨΥ — εικαστικοί ψυχοθεραπευτές, μουσειολόγοι, σκηνοθέτες, κοινωνικοί λειτουργοί. Η διαφορά σε σχέση με προϋπάρχοντα προγράμματα ήταν η έκταση της έρευνας, καθώς και η επιλογή να μη χτιστεί γύρω από μια συγκεκριμένη μορφή έντονης ψυχοθεραπευτικής τέχνης, αλλά ως έκθεση στην τέχνη με στόχο τη συνολική ευεξία των συμμετεχόντων και την αποστιγματοποίησή τους.
Κοινωνικοποίηση και αλλαγή ταυτότητας
Πέρα από τα ποσοτικά δεδομένα, η έρευνα κατέγραψε και ποιοτικό feedback από καλλιτέχνες, ψυχιάτρους και ασθενείς. Δύο ήταν τα βασικά στοιχεία που ξεχώρισαν.
Το πρώτο ήταν η κοινωνικοποίηση: πολλοί συμμετέχοντες περιέγραψαν πως ένιωθαν στο περιθώριο ενός συστήματος και μέσα από το πρόγραμμα «έγιναν ορατοί», δημιούργησαν ομάδες και φιλίες που συνεχίστηκαν και μετά τη λήξη του.
Το δεύτερο ήταν η αλλαγή ταυτότητας, με πολλούς να επαναλαμβάνουν τη φράση: «Ήρθα σαν ασθενής και φεύγω σαν δημιουργός». Όπως σημειώνει ο καθηγητής Στεφανής, αυτά τα δύο ευρήματα ήταν τα πιο σημαντικά και πιο συγκινητικά της έρευνας.
Το ερώτημα της βιωσιμότητας
Ερωτηθείς αν οι συμμετέχοντες στο πιλοτικό πρόγραμμα μπορούν να διατηρήσουν την αίσθηση ευεξίας μέχρι να ξεκινήσει ξανά η συνταγογράφηση, ο καθηγητής εξήγησε πως η ομάδα του διέθετε επαρκή αριθμό συμμετεχόντων —περίπου 380 στην πρώτη πιλοτική φάση και 500 στη δεύτερη— για να αναλύσει τη βιωσιμότητα του θεραπευτικού αποτελέσματος. Η μελέτη χρησιμοποίησε σχεδιασμό «χιαστί», με μία ομάδα να ξεκινά αμέσως το τρίμηνο και να περνά στη συνέχεια σε παρακολούθηση, και μία δεύτερη να περιμένει πριν ενταχθεί στο πρόγραμμα. Τα αποτελέσματα αυτής της ανάλυσης αναμένεται να δημοσιευτούν σε επόμενη μελέτη.
Από τις μονάδες έγκαιρης παρέμβασης στην πολιτιστική συνταγογράφηση
Η ακαδημαϊκή έρευνα του καθηγητή Στεφανή εστιάζει εδώ και δεκαετίες στο γιατί ένα νέο παιδί αρρωσταίνει από βαριά ψυχιατρική διαταραχή. Το προηγούμενο μεγάλο πρότζεκτ του, που επίσης κατέληξε σε νόμο του ελληνικού κράτους, αφορούσε τις μονάδες έγκαιρης παρέμβασης στην ψύχωση. Ύστερα από επτάχρονο lobbying και με την υποστήριξη του υπουργείου Υγείας, ιδρύθηκαν οκτώ τέτοιες μονάδες, αποκλειστικά για οικογένειες και παιδιά που αρρωσταίνουν στα πρώτα στάδια της ψύχωσης, σε σύνδρομα όπως η σχιζοφρένεια ή η διπολική διαταραχή με ψυχωσικά στοιχεία.
Σχετικά με τα συμπεράσματα αυτής της μακρόχρονης έρευνας, ο καθηγητής επισημαίνει πως υπάρχει μια περίπλοκη αλληλεπίδραση γενετικών και περιβαλλοντικών παραγόντων που διαμορφώνουν την ευαλωτότητα κάθε οργανισμού σε βαριά ψυχική διαταραχή. Ενώ παλαιότερα η ψυχιατρική είχε μια πιο ντετερμινιστική αντίληψη, σήμερα η αλληλεπίδραση βιολογικών, γενετικών και περιβαλλοντικών προδιαθέσεων θεωρείται δεδομένη — κάτι που καθιστά «outside the box» προγράμματα σαν την πολιτιστική συνταγογράφηση ιδιαίτερα πολύτιμα.
Ελληνική πρωτοπορία σε ευρωπαϊκό επίπεδο
Ο καθηγητής Στεφανής τονίζει την πολυπλοκότητα της οργάνωσης του προγράμματος, ενώ αναγνωρίζει τη συμβολή του υπουργείου Πολιτισμού, με υπεύθυνη την κ. Αλεξομανωλάκη και την ομάδα της από τη Διεύθυνση Παραστατικών Τεχνών και Κινηματογράφου. Η ερευνητική του ομάδα, αποτελούμενη από δέκα ερευνητές, συναντιόταν με την ομάδα του υπουργείου κάθε Παρασκευή για τέσσερα ολόκληρα χρόνια, ώστε να συντονιστεί η εκτέλεση του προγράμματος — αποτέλεσμα της οποίας ήταν τελικά η νομοθέτησή του.
Η σχέση τέχνης και ψυχικής υγείας αποτελεί μεγάλη συζήτηση σε όλη την Ευρώπη και στον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας, ωστόσο η Ελλάδα, όπως σημειώνει ο καθηγητής, βρίσκεται ανάμεσα στις πρώτες ευρωπαϊκές χώρες που καθιέρωσαν την πολιτιστική συνταγογράφηση σε θεσμικό, εθνικό επίπεδο. Μάλιστα, η συνεργάτιδα και συν-συγγραφέας του, η διεθνώς αναγνωρισμένη καθηγήτρια Ντέιζι Φάνκουρτ, παρουσίασε πρόσφατα τη δουλειά της ελληνικής ομάδας στη βρετανική κυβέρνηση, όπου προκάλεσε μεγάλη εντύπωση.
Ο καθηγητής διευκρινίζει πάντως πως πρόκειται για συμπληρωματική θεραπεία και όχι για μορφή αναλυτικής ψυχοθεραπείας ή εν τω βάθει εσωτερική αναμόρφωση — στόχος είναι η ευεξία και η κοινωνικοποίηση των ασθενών, καθώς και η μείωση της μοναξιάς, της κατάθλιψης και του άγχους τους.
Σύμφωνα με την τελευταία ενημέρωση, το υπουργείο Πολιτισμού βρίσκεται αυτή τη στιγμή στο στάδιο επεξεργασίας της συνέχισης του προγράμματος, η οποία αναμένεται να ανακοινωθεί σύντομα.
