- Ρωτήστε οποιονδήποτε στον δρόμο πότε ιδρύθηκε η Νέα Δημοκρατία, ο ΣΥΡΙΖΑ ή το ΚΚΕ.
- Λίγοι θα απαντήσουν.
- Ρωτήστε για το ΠΑΣΟΚ και θα ακούσετε αυτόματα «3η Σεπτέμβρη».
Ρωτήστε οποιονδήποτε στον δρόμο πότε ιδρύθηκε η Νέα Δημοκρατία, ο ΣΥΡΙΖΑ ή το ΚΚΕ. Λίγοι θα απαντήσουν. Ρωτήστε για το ΠΑΣΟΚ και θα ακούσετε αυτόματα «3η Σεπτέμβρη». Είναι το μόνο ελληνικό κόμμα του οποίου τα «γενέθλια» έχουν γίνει κοινός τόπος, ακόμη και για ανθρώπους που δεν το ψήφισαν ποτέ. Αυτό από μόνο του λέει πολλά για το αποτύπωμα που άφησε στη Μεταπολίτευση – ένα αποτύπωμα που, όπως θα δούμε, δεν ήταν πάντα θετικό.
Σήμερα, 52 χρόνια μετά, το κόμμα γιορτάζει στην Κρήτη. Η μεγάλη εκδήλωση στο Ηράκλειο, με ομιλία του Νίκου Ανδρουλάκη στις 19:30, κλείνει μια τετραήμερη κινητοποίηση στο νησί. Και η Χαριλάου Τρικούπη δεν θέλει απλώς να ανάψει κεράκια: επιχειρεί να φορτίσει τη φετινή επέτειο με πολιτικό μήνυμα για το σήμερα και το αύριο.
Με αυτή την αφορμή, η ιστορία της 3ης Σεπτέμβρη σε επτά σταθμούς.
1. Μια Τρίτη, 40 μέρες μετά τη Χούντα
Τρίτη, 3 Σεπτεμβρίου 1974. Η δικτατορία έχει πέσει μόλις πριν από 40 ημέρες. Η Ελλάδα προσπαθεί να βγει από τον «γύψο». Ο Κωνσταντίνος Καραμανλής έχει γυρίσει από το Παρίσι και στήνει ακόμη τη Νέα Δημοκρατία. Τα κόμματα αναδιατάσσονται. Και στην Κύπρο, μετά την τουρκική εισβολή, η πληγή είναι ανοιχτή.
Σε αυτό το κλίμα, ο Ανδρέας Παπανδρέου καλεί δημοσιογράφους στο ξενοδοχείο «King’s Palace» στην Αθήνα και διαβάζει την ιδρυτική Διακήρυξη ενός κόμματος που δεν υπήρχε μέχρι εκείνη τη στιγμή: του Πανελλήνιου Σοσιαλιστικού Κινήματος.
2. Ο γιος που δεν συνέχισε τον πατέρα
Ο Ανδρέας είχε πατήσει το πόδι του στην Ελλάδα μόλις στις 16 Αυγούστου, 18 μέρες πριν. Το εύκολο θα ήταν να ξαναστήσει την Ένωση Κέντρου, το κόμμα του πατέρα του, Γεωργίου Παπανδρέου, και να κληρονομήσει το όνομα και τους ψηφοφόρους. Δεν το έκανε.
Διάλεξε κάτι καινούργιο: ένα κόμμα με σοσιαλιστική ταυτότητα, έντονα αντιδεξιό, που φιλοδοξούσε να δώσει φωνή σε κοινωνικά στρώματα που μέχρι τότε δεν είχαν πλησιάσει την εξουσία. Όχι συνέχεια του παλιού Κέντρου, αλλά «Κίνημα». Και μαζί με το όνομα, ένα σύμβολο που θα γινόταν από τα πιο αναγνωρίσιμα της ελληνικής πολιτικής: ο πράσινος ήλιος.
3. Τι έλεγε η Διακήρυξη (και τι εγκαταλείφθηκε μετά)
Η Διακήρυξη δεν ήταν ένα ξερό καταστατικό. Ήταν ένα κείμενο με γλώσσα αιχμηρή και, για τα δεδομένα του 1974, ριζοσπαστική. Τέσσερις αρχές στη ραχοκοκαλιά του: «Εθνική Ανεξαρτησία, Λαϊκή Κυριαρχία, Κοινωνική Απελευθέρωση και Δημοκρατική Διαδικασία».
Στην πράξη ζητούσε: Ελλάδα απαλλαγμένη από «τον ξένο έλεγχο ή την επιρροή», έξοδο από το ΝΑΤΟ, ακύρωση των συμφωνιών για τις αμερικανικές βάσεις, αποδέσμευση από πολιτικούς, στρατιωτικούς και οικονομικούς συνασπισμούς που, κατά το κείμενο, υπονόμευαν την εθνική ανεξαρτησία. Μέσα ήταν και η αναδιανομή του πλούτου, η κοινωνικοποίηση βασικών τομέων της οικονομίας, η προστασία εργαζομένων και αγροτών, η αποκέντρωση και η λαϊκή συμμετοχή στις αποφάσεις.
Ο στόχος του Ανδρέα ήταν ξεκάθαρος: να τοποθετήσει το κόμμα του σε έναν χώρο που δεν ήταν ούτε η Κεντροδεξιά ούτε η Αριστερά. Κρατήστε στο μυαλό σας τα περί ΝΑΤΟ και βάσεων – θα τα ξαναβρούμε παρακάτω.
4. Νοέμβριος 1974: 13,58% και 12 βουλευτές
Η πρώτη κάλπη ήρθε σε δυόμισι μήνες. Στις 17 Νοεμβρίου 1974 το ΠΑΣΟΚ πήρε 13,58% και έβγαλε 12 βουλευτές. Ο Καραμανλής σάρωσε με 54,37%. Δεύτερη, με 20,42%, η Ένωση Κέντρου – Νέες Δυνάμεις του Γεώργιου Μαύρου, η μετεξέλιξη του παλιού κόμματος του Γεωργίου Παπανδρέου. Δηλαδή το παλιό Κέντρο ήταν ακόμη μπροστά από τον γιο του ιδρυτή του.
5. 1977: Η αξιωματική αντιπολίτευση σε τρία χρόνια
Δεν κράτησε πολύ. Στις εκλογές του 1977 το ΠΑΣΟΚ πήγε στο 25,34% – υπερδιπλάσιο – με 93 βουλευτές, και έγινε αξιωματική αντιπολίτευση. Η Ένωση Κέντρου κατέρρευσε και οι ψηφοφόροι της μετακόμισαν μαζικά στον πράσινο ήλιο. Ο Ανδρέας είχε ουσιαστικά απορροφήσει τον χώρο του πατέρα του χωρίς να έχει πάρει το όνομά του.
6. 18 Οκτωβρίου 1981: Η «Αλλαγή»
Επτά χρόνια από το King’s Palace. Στις 18 Οκτωβρίου 1981 το ΠΑΣΟΚ κερδίζει με 48,07% και 172 έδρες. Το σύνθημα είναι μία λέξη, «Αλλαγή», και ο Ανδρέας Παπανδρέου γίνεται πρωθυπουργός.
Δεν ήταν απλή εναλλαγή κυβέρνησης. Ήταν ανατροπή συσχετισμών: στο προσκήνιο ανέβηκαν κοινωνικά στρώματα που για δεκαετίες ένιωθαν απ’ έξω από τους μηχανισμούς της εξουσίας.
7. Το ΠΑΣΟΚ που άλλαξε την Ελλάδα – και άλλαξε το ίδιο
Τα χρόνια που ακολούθησαν, οι κυβερνήσεις Ανδρέα Παπανδρέου συνδέθηκαν με μεγάλες τομές: το Εθνικό Σύστημα Υγείας, η αναγνώριση της Εθνικής Αντίστασης, η μεταρρύθμιση του οικογενειακού δικαίου, ο πολιτικός γάμος, η ενίσχυση της Τοπικής Αυτοδιοίκησης, ένα ευρύτερο κοινωνικό κράτος.
Την ίδια ώρα, όμως, άλλαζε και το ίδιο το κόμμα. Το ριζοσπαστικό κίνημα του 1974 έγινε μεγάλο κόμμα εξουσίας και αργότερα, με τον Κώστα Σημίτη, βασικός εκφραστής της ευρωπαϊκής σοσιαλδημοκρατίας στην Ελλάδα. Η χώρα μπήκε στην ΟΝΕ και στο ευρώ. Και εκείνα τα περί ΝΑΤΟ και δυτικών συνασπισμών από τη Διακήρυξη; Είχαν ήδη ξεχαστεί στην πράξη.
Ο τελικός απολογισμός: για πάνω από τρεις δεκαετίες, το ΠΑΣΟΚ ήταν ο ένας από τους δύο πυλώνες του πολιτικού συστήματος. Κυβέρνησε την Ελλάδα για περισσότερα από 20 χρόνια και άφησε το σημάδι του όχι μόνο στην πολιτική, αλλά και στην κοινωνία και την κουλτούρα της χώρας. Στα καλά και στα στραβά.
