- Σαράντα χρόνια συμπληρώνονται σήμερα, 14 Ιουνίου, από τον θάνατο του Χόρχε Λουίς Μπόρχες, ενός από τους μεγαλύτερους συγγραφείς του 20ού αιώνα.
- Ο Αργεντινός «τυφλός ραψωδός», ο αδηφάγος αναγνώστης που μετέτρεψε τη λογοτεχνία σε λαβύρινθο ιδεών, δεν προσέγγισε την Ελλάδα ως φιλόλογος ή αρχαιολόγος.
- Την αντιμετώπισε ως ζωντανό χώρο ανθρώπινης δημιουργίας — μια πνευματική πατρίδα στην οποία επέστρεφε διαρκώς.
Σαράντα χρόνια συμπληρώνονται σήμερα, 14 Ιουνίου, από τον θάνατο του Χόρχε Λουίς Μπόρχες, ενός από τους μεγαλύτερους συγγραφείς του 20ού αιώνα. Ο Αργεντινός «τυφλός ραψωδός», ο αδηφάγος αναγνώστης που μετέτρεψε τη λογοτεχνία σε λαβύρινθο ιδεών, δεν προσέγγισε την Ελλάδα ως φιλόλογος ή αρχαιολόγος. Την αντιμετώπισε ως ζωντανό χώρο ανθρώπινης δημιουργίας — μια πνευματική πατρίδα στην οποία επέστρεφε διαρκώς.
Ηράκλειτος, Ζήνων και ο ποταμός του χρόνου
Η ελληνική φιλοσοφία αποτελεί τον σκελετό μεγάλου μέρους του μπορχεσιανού σύμπαντος. Το ηρακλείτιο «Τα πάντα ρεί» γίνεται στα ποιήματά του μοτίβο για τον χρόνο που «μας παρασύρει», ενώ τα παράδοξα του Ζήνωνα — ιδίως ο Αχιλλέας και η χελώνα — επανέρχονται στα δοκίμιά του ως απόδειξη της ψευδαίσθησης του χώρου και του χρόνου. Στο ποίημά του «Ηράκλειτος» ρωτά: «Ποια πλοκή είναι αυτή / του θα είναι, του είναι και του ήταν; / Ποιο ποτάμι είναι τούτο μέσα από το οποίο κυλάει ο Γάγγης;»
Ο Λαβύρινθος: από την Κρήτη στο Σύμπαν
Αν υπάρχει ένα σύμβολο που συμπυκνώνει την εμμονή του Μπόρχες με την ελληνική μυθολογία, αυτό είναι ο Λαβύρινθος. Στον λόγο του κατά την αναγόρευσή του σε επίτιμο διδάκτορα στο Πανεπιστήμιο της Κρήτης το 1984, είχε δηλώσει: «Αν ο κόσμος είναι ένα χάος, είμαστε χαμένοι. Αν όμως είναι ένας λαβύρινθος, τότε απομένει κάποια ελπίδα· υπάρχει ένας σκοπός».
Στο διήγημα «Το Σπίτι του Αστέριου» ανατρέπει τον μύθο του Μινώταυρου: ο Αστέριος δεν εμφανίζεται ως αιμοδιψές τέρας, αλλά ως ένα μοναχικό ον που αναμένει τον Θησέα ως λυτρωτή, όχι ως δήμιο.
Ο Όμηρος ως alter ego
Η τυφλότητα του Μπόρχες — που επήλθε σε ώριμη ηλικία — τον έφερε κοντά στον Όμηρο με τρόπο βαθύτατα προσωπικό. Στο διήγημα «Ο Αθάνατος», ο Όμηρος εμφανίζεται ως ένας τρωγλοδύτης που έχει ξεχάσει ακόμη και τα ίδια του τα έργα — την Ιλιάδα και την Οδύσσεια. Για τον Μπόρχες, ο τυφλός ποιητής είναι ο «απόλυτος Ποιητής»: αυτός που, στερούμενος την οπτική επαφή με τον κόσμο, μετατρέπει τη μνήμη και το σκοτάδι σε καθαρό λόγο και μουσική.
«Η τέχνη είναι αυτή η Ιθάκη»
Στην «Ποιητική Τέχνη» του γράφει: «Διηγούνται πως ο Οδυσσέας, χορτασμένος από θαύματα, / έκλαψε από αγάπη καθώς αντίκρισε την Ιθάκη του, / πράσινη και ταπεινή. Η τέχνη είναι αυτή η Ιθάκη / μιας πράσινης αιωνιότητας, όχι θαυμάτων».
Για τον Μπόρχες, η Ελλάδα δεν ήταν ένας νεκρός πολιτισμός. Ήταν η μεγάλη απαρχή — η στιγμή που η ανθρωπότητα άρχισε να ονειρεύεται με συστηματικό και ποιητικό τρόπο. Και κάθε φορά που διαβάζουμε τους κλασικούς, όπως ο ίδιος είχε πει, δεν επιστρέφουμε απλώς στο παρελθόν: ανακαλύπτουμε εκ νέου το ίδιο μας το παρόν.
