- «Η ανάγνωση ξεκινά από τα μάτια», έγραφε ο Αλβέρτο Μανγουέλ στην «Ιστορία της ανάγνωσης» — και σε αυτή την απλή φράση κρύβεται ολόκληρη η αξία μιας τέχνης που συντρόφευσε τον ανθρώπινο πολιτισμό για αιώνες: η καλλιγραφία.
- Μιας τέχνης που πολλοί τη θεωρούν νεκρή, αλλά που — όπως αποδεικνύεται — ζει, αναπνέει και βρίσκει νέους δρόμους έκφρασης.
- «Η ελληνική καλλιγραφία δεν έχει πεθάνει» Η Μαρία Γενιτσαρίου, εικαστική καλλιγράφος που από το 1993 αφιερώνεται στην αναβίωση τεχνικών και υλικών του 14ου-15ου αιώνα, είναι κατηγορηματική: «Επειδή το ακούω τώρα τελευταία συχνά ότι η ελληνική καλλιγραφία έχει πεθάνει: όχι, δεν έχει πεθάνει.
«Η ανάγνωση ξεκινά από τα μάτια», έγραφε ο Αλβέρτο Μανγουέλ στην «Ιστορία της ανάγνωσης» — και σε αυτή την απλή φράση κρύβεται ολόκληρη η αξία μιας τέχνης που συντρόφευσε τον ανθρώπινο πολιτισμό για αιώνες: η καλλιγραφία.
Μιας τέχνης που πολλοί τη θεωρούν νεκρή, αλλά που — όπως αποδεικνύεται — ζει, αναπνέει και βρίσκει νέους δρόμους έκφρασης.
«Η ελληνική καλλιγραφία δεν έχει πεθάνει»
Η Μαρία Γενιτσαρίου, εικαστική καλλιγράφος που από το 1993 αφιερώνεται στην αναβίωση τεχνικών και υλικών του 14ου-15ου αιώνα, είναι κατηγορηματική: «Επειδή το ακούω τώρα τελευταία συχνά ότι η ελληνική καλλιγραφία έχει πεθάνει: όχι, δεν έχει πεθάνει. Έρχονται πάρα πολλοί νέοι άνθρωποι που βρίσκουν πάρα πολύ ωραίους τρόπους έκφρασης μέσα από τη χρήση των γραμμάτων».
Δεν μιλά για τη γραφή μενού εστιατορίων ή προσκλήσεων. Μιλά για κάτι βαθύτερο: την καλλιγραφία ως έκφραση και απεικόνιση του νοήματος ενός κειμένου. «Το γράμμα είναι πλέον ένα αυθύπαρκτο εικαστικό αντικείμενο», εξηγεί η ίδια. Γραφίστες, κόμικς creators, γκραφιτάδες — όλοι βρίσκουν στην καλλιγραφία ένα εργαλείο προσωπικής δημιουργίας.
Στα έργα που παρουσιάζει ξεχωρίζουν δύο προσχέδια για χειρόγραφο βιβλίο με τον «Ερωτικό Λόγο» του Σεφέρη και μια δίγλωσση απόδοση των «Κούφιων Ανθρώπων» του Τ.Σ. Έλιοτ. Τα μελάνια είναι χειροποίητα, κατασκευασμένα με τον ίδιο τρόπο που γινόταν τον 12ο-15ο αιώνα — σκόνες από φυσικά υλικά, ινδική κόμμι, χρωματικές παλέτες που αντλούν από τη γη της κάθε εποχής.
Γιατί τα ελληνικά γράμματα είναι μοναδικά
Η ελληνική καλλιγραφία κρύβει μια ιδιαιτερότητα που λίγοι γνωρίζουν. «Τα ελληνικά στις λέξεις περιλαμβάνουν το νόημά τους, δεν έχουν απλά έναν ήχο», εξηγεί η κα Γενιτσαρίου. Το όμικρον είναι μικρότερο από το ωμέγα — αν τα ισοπεδώσεις σε ένα ενιαίο μέγεθος, ο ήχος χάνεται. Και πηγαίνει ακόμα παρακάτω: σε συγκεκριμένες ελληνικές γραμματοσειρές, η λέξη «φως» είναι οπτικά μεγαλύτερη από τη λέξη «έρεβος». «Αυτά είναι χαρακτηριστικά των ελληνικών γραμματοσειρών κι αυτό είναι και το πρόβλημα των ξένων κάθε φορά που καλούνται να τις αποδώσουν».
Η καλλιγραφία διδάσκει επίσης κάτι που η ψηφιακή εποχή έχει ξεχάσει: τον ρυθμό της σκέψης. «Αν δεν μειώσεις την ταχύτητα δεν βγαίνει το γράμμα έτσι όπως πρέπει», λέει η ίδια. «Είναι ένας σύνδεσμος μεταξύ του μυαλού σου, τού από πού πηγάζει το κείμενο και του χεριού σου. Θα πρέπει να βρεις τον ρυθμό του — εδώ πρέπει να προσαρμοστούμε εμείς στο εργαλείο, όχι το εργαλείο σε εμάς».
Στα εργαλεία συμπεριλαμβάνονται πέννες από καλάμι, από φτερό, από φυσητό γυαλί — ακόμα και από φτερό κρητικού σκάρου για τα μεγάλα γράμματα που απαιτούσαν τα τεράστια δυτικοευρωπαϊκά χειρόγραφα. «Εμείς στην Ελλάδα δεν γράφαμε ποτέ με φτερό χήνας, γιατί απλά δεν είχαμε — χρησιμοποιούσαμε γλάρους και γαλοπούλες».
Το χαρτί που άλλαξε τον κόσμο
Δίπλα στην καλλιγραφία, ένας άλλος ήρωας της ιστορίας: το χαρτί. Ο Ανδρέας Φατούρος, συνιδρυτής του Triton & Shell — ενός μοναδικού εργαστηρίου χειροποίητου χαρτιού στην Αθήνα — εξηγεί πώς η εφεύρεση αυτή, που πέρασε από την αρχαία Κίνα στην Ευρώπη τον 13ο αιώνα, προκάλεσε αληθινή επανάσταση στην παιδεία και τη γραφή. Αντικατέστησε τις δαπανηρές περγαμηνές με φθηνό, εύχρηστο υλικό που άνοιξε τη γνώση σε όλους.
Στον πολυχώρο του Triton & Shell ο επισκέπτης δεν απλώς ενημερώνεται — φτιάχνει ο ίδιος το χαρτί του, μαθαίνοντας από πρώτο χέρι μια διαδικασία αιώνων. «Το μεγαλύτερο ενδιαφέρον προέρχεται από καλλιτέχνες και φοιτητές της Σχολής Καλών Τεχνών», λέει ο Φατούρος, ενώ ελπίζει να γίνει σύντομα γνωστός και σε σχολεία.
Καλλιγραφία και χαρτί. Δύο τέχνες που φαίνονται παρωχημένες — και όμως συνεχίζουν να διασώζουν αυτό που κανένα ψηφιακό μέσο δεν μπορεί να αντικαταστήσει: την ανθρώπινη σκέψη αποτυπωμένη με το χέρι.
